नशामा मधेश

लेखक: राम पुकार महतो ( बिद्रोही)

मधेश प्रदेश नेपालको सबैभन्दा संवेदनशील भू-राजनीतिक क्षेत्रमा अवस्थित छ। यसका आठै जिल्ला भारतसँग जोडिएका छन्। खुला सीमा, सहज आवतजावत र सीमावर्ती बजारहरूको विशाल सञ्जालले यस प्रदेशलाई आर्थिक र सामाजिक रूपमा जोडेको छ। तर यही खुलापनले लागूऔषधको ओसारपसार र दुर्व्यसनको समस्यालाई पनि गहिरो बनाएको छ। उपलब्ध तथ्याङ्कले देखाउँछन् कि मधेश प्रदेश लागूऔषधको प्रयोग, ओसारपसार र कारोबारको केन्द्र बन्दै गएको छ।

नेपाल प्रहरीको लागूऔषध नियन्त्रण ब्यूरोका अनुसार आर्थिक वर्ष २०८०/८१ मा देशभर लागूऔषधसम्बन्धी १,१३२ मुद्दा दर्ता भएका छन्, जसमा १,६७५ प्रतिवादी पक्राउ परेका छन्। मधेश प्रदेशले यसमा उल्लेखनीय हिस्सा ओगटेको छ।

पछिल्ला तीन आर्थिक वर्षमा मधेश प्रदेशका आठै जिल्लाबाट लागूऔषधसम्बन्धी २,१२१ मुद्दा दर्ता भएका छन् भने २,८११ जना पक्राउ परेका छन्। पक्राउ पर्नेमा २,५५४ नेपाली, २५३ भारतीय र १ अन्य विदेशी नागरिक छन्। आर्थिक वर्ष २०८०/८१ मा मात्रै ८७१ जना पक्राउ परेका छन् भने ६३० मुद्दा दर्ता भएका छन्।

आर्थिक वर्ष २०८०/८१ मा मधेश प्रदेश प्रहरीले एक वर्षको अवधिमा करिब २३ करोड रुपैयाँ मूल्य बराबरको लागूऔषध बरामद गरेको छ। जसमा १५,४४२ किलोग्राम गाँजा, ५०८ किलोग्राम चरेस, ३ किलो २०० ग्राम ब्राउन सुगर र ४६ किलोग्राम अफिम समावेश छ। थप रूपमा, ३,७५,७३६ थान लागूऔषध ट्याब्लेट, इन्जेक्सन र बोतल बरामद भएको छ।

पछिल्ला वर्षहरूमा मधेश प्रदेशमा लागूऔषधसम्बन्धी मुद्दा र पक्राउको सङ्ख्यामा उतारचढाव देखिए पनि समग्र प्रवृत्ति बढ्दो छ। पर्सा जिल्लामा तीन वर्षमा ५९४ जना पक्राउ परेका छन्, जसले यो जिल्लालाई तस्करहरूको प्रमुख मार्गका रूपमा प्रयोग भइरहेको देखाउँछ।

गृह मन्त्रालयको सर्वेक्षणले मधेश प्रदेशमा २० वर्षमुन्टका लागूऔषध प्रयोगकर्ताको अनुपात १४.८ प्रतिशत रहेको देखाएको छ, जबकि राष्ट्रिय औसत ७.४ प्रतिशत मात्रै छ। यसले मधेशमा किशोरकिशोरीमा लागूऔषधको जोखिम राष्ट्रिय औसतभन्दा दोब्बर रहेको प्रमाणित गर्छ।

मधेश प्रदेशका सबै आठ जिल्लामा लागूऔषधको समस्या रहे पनि केही जिल्ला बढी संवेदनशील देखिएका छन्। पर्सा जिल्ला लागूऔषध ओसारपसारको प्रमुख केन्द्रका रूपमा पहिचान भएको छ। तीन वर्षमा ५९४ जना पक्राउ परेको तथ्याङ्कले यसलाई पुष्टि गर्छ। सिरहा जिल्लामा प्रहरी र लागूऔषध कारोबारीबीच गोली हानाहान भएको घटनाले पनि यस क्षेत्रको गम्भीरता देखाउँछ।

धनुषा जिल्लामा पछिल्ला तीन वर्षमा १७० मुद्दा दर्ता भएका छन् भने २२० जना पक्राउ परेका छन्। पर्सामा वैशाख महिनामा मात्रै ३१ जना पक्राउ परेका थिए, जसमा ८ किलो ५०० ग्राम गाँजा, १६ ग्राम ब्राउन सुगर, ४ किलो ३१ ग्राम चरेस र ३०,५१७ वटा ट्रामाडोल ट्याब्लेट बरामद भएको थियो।

मधेश प्रदेशका आठै जिल्ला भारतसँग जोडिएका छन् र करिब ३६५ किलोमिटर खुला सीमा छ। अध्ययनहरूले देखाएका छन् कि नेपाल-भारत खुला सीमा प्रणालीले सीमापार अपराध, तस्करी र अवैध व्यापारलाई सहज बनाएको छ। अनुसन्धानले विशेष गरी तराई क्षेत्रमा यी अवैध गतिविधिहरू बढी देखिने गरेको पुष्टि गरेको छ।

सीमावर्ती भारतीय बजारहरूमा लागूऔषध सहजै उपलब्ध हुने र खुला सीमाबाट सजिलै नेपाल भित्रिने गरेको प्रहरी अभिलेखले देखाउँछ। मधेश प्रदेश प्रहरी प्रमुखका अनुसार मधेशका नाकाबाट काठमाडौँलगायत अन्य क्षेत्रमा समेत लागूऔषध पठाउने र भित्र्याउने गरिएको छ। अध्ययनहरूले देखाएका छन् कि खुला सीमाले गाँजाजस्ता प्राकृतिक लागूऔषधको निर्यात र भारतबाट सिंथेटिक लागूऔषधको आयातलाई सहज बनाएको छ।

मधेश प्रदेशमा पक्राउ पर्ने अधिकांश १५ देखि २८ वर्ष उमेर समूहका युवा छन्। धनुषामा पक्राउ पर्नेहरूमध्ये अधिकांश १५ देखि २८ वर्षका छन्। प्रदेश प्रहरी प्रमुखका अनुसार विशेष गरी २० देखि ३० वर्ष उमेरका युवा लागूऔषधको दुर्व्यसनमा बढी फस्ने गरेका छन्।

अध्ययनहरूले देखाएका छन् कि सन् १९९० को दशकको सुरुवातदेखि लागू तथा मनोद्दीपक (उत्तेजक) औषधिको दुरुपयोग युवायुवतीमा बढ्दै गएको छ। सजिलै उपलब्ध हुने, कम मूल्य पर्ने र लामो समयसम्म असर रहिरहने भएकाले लागूऔषधको दुर्व्यसन बढ्दै गएको देखिएको छ। यसले युवाहरूको शैक्षिक भविष्य, रोजगारीको सम्भावना र सामाजिक जीवनमा गहिरो नकारात्मक प्रभाव पारिरहेको छ।

लागूऔषध नियन्त्रण राष्ट्रिय नीतिले महिला लागूऔषध प्रयोगकर्ताहरूले पारिवारिक र सामाजिक बहिष्कारको सामना गर्नुपर्ने उल्लेख गरेको छ। अधिकांश महिला लागूऔषध प्रयोगकर्ताहरूले आफ्नो लतलाई निरन्तरता दिन देह व्यापार र लागूऔषधको कारोबारलाई आयको माध्यम बनाएको पाइन्छ। त्यसैले महिला लागूऔषध प्रयोगकर्ता यौनकर्मीहरूमा एच.आई.भी. सङ्क्रमण उल्लेखनीय रूपमा बढेको अध्ययनहरूले स्पष्ट गरेका छन्।

स्वास्थ्य मन्त्रालयको अनुसन्धान प्रतिवेदनले लागूऔषधको कुलतले विशेष गरी महिला तथा किशोर उमेरका व्यक्तिहरूलाई बढी प्रभावित गरेको पाइएको जनाएको छ। सहरी क्षेत्रका महिलाहरूमा समेत लागूऔषध दुर्व्यसनको समस्या बढी रहेको छ। बालबालिकामा मनोवैज्ञानिक असर पर्नुका साथै घरभित्रको सम्बन्ध टुट्ने, महिला हिंसाको दर बढ्ने र सामाजिक अपराधले उग्र रूप लिने समस्या देखिएको छ।

लागूऔषधको दुर्व्यसनतर्फ युवालाई धकेल्ने प्रमुख कारणहरूमा सहज उपलब्धता, साथीभाइको सङ्गत र अनुकरण मुख्य रहेका छन्। यसका अतिरिक्त अभिभावकको कमजोर निगरानी, बेरोजगारी, गरिबी र मानसिक तनाव पनि प्रमुख कारण हुन्।

लागूऔषध नियन्त्रण राष्ट्रिय नीतिले सन् १९६० को दशकको उत्तरार्द्धसम्म लागूऔषधको दुरुपयोग केही अफिमजन्य खोकी औषधि र मनोद्दीपक औषधिमा मात्र सीमित रहेकोमा सन् १९९० को दशकको सुरुवातदेखि यो समस्या युवायुवतीमा बढ्दै गएको उल्लेख गरेको छ। सजिलै उपलब्ध हुनु, कम मूल्य पर्नु र लामो समयसम्म असर रहिरहनु मुख्य कारणका रूपमा पहिचान गरिएको छ।

स्वास्थ्य मन्त्रालयको अनुसन्धानले नेपालको अव्यवस्थित सहरीकरण, सङ्गठित आपराधिक सञ्जालको प्रभावमा वृद्धि र तथाकथित आधुनिकीकरणको विस्तारका कारण लागूऔषधको दुर्व्यसनी र कारोबारको सङ्ख्या व्यापक वृद्धि भएको पाइएको जनाएको छ। काठमाडौँ उपत्यका, पोखरा, धरानलगायतका मुख्य सहरी क्षेत्र तथा विशेष गरी नेपाल-भारत सीमावर्ती सहरहरूमा यो समस्या बढ्दो मात्रामा रहेको छ।

नेपाल प्रहरीले लागूऔषध नियन्त्रणका लागि विभिन्न अभियान सञ्चालन गरिरहेको छ। मधेश प्रदेश प्रहरीले गत चैतदेखि सुरु गरेको लागूऔषध प्रयोगकर्ता खोजी तथा सुधार अभियानले दुई महिनामा ४,९१६ जनाको परीक्षण गरेको थियो। २६४ जना प्रयोगकर्ता फेला परेका थिए। २२० जनालाई अभिभावकको जिम्मा लगाइएको छ भने २३ जनामाथि मुद्दा चलाइएको छ।

लागूऔषध नियन्त्रण ब्यूरोले निरन्तर रूपमा बढ्दै गरेको लागूऔषध प्रयोगको असर सबै क्षेत्रमा रहेको र यसको नियन्त्रण निरन्तर रूपमा हुनुपर्ने जनताको अपेक्षा रहेको उल्लेख गरेको छ। प्रहरीले समुदाय-प्रहरी साझेदारीअन्तर्गत लागूऔषध उत्पादन, ओसारपसार र प्रयोगबाट सामाजिक तथा व्यक्तिगत जीवनमा पर्न जाने नकारात्मक असरहरूको बारेमा विभिन्न जनचेतनामूलक कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्दै आइरहेको छ।

लागूऔषध प्रयोगकर्ताहरूलाई उपचार, परामर्श र पुनर्स्थापनाको आवश्यकता छ। लागूऔषध नियन्त्रण राष्ट्रिय नीतिले दुर्व्यसनको लतमा फसेका मानिसहरूले पारिवारिक र सामाजिक बहिष्कारको सामना गर्नुपर्ने भएकोले उनीहरूले यस विषयमा कसैलाई पनि जानकारी गराउँदैनन् भन्ने उल्लेख गरेको छ। उपचार र पुनर्स्थापनालगायतका सेवा नगण्य रूपमा उपयोग गर्ने गरेकाले उनीहरूको विषयमा पर्याप्त सूचना र जानकारी प्राप्त गर्नमा कठिनाइ देखिएको छ।

लागूऔषध प्रयोगकर्ताहरूमा कुपोषण, रक्तअल्पता, हेपाटाइटिस, यौनजन्य रोग र एच.आई.भी. एड्सजस्ता खतरनाक रोगबाट सङ्क्रमित हुने क्रम बढ्दै गएको छ। सुई प्रयोगकर्ताहरूमा एच.आई.भी. पोजिटिभको सङ्क्रमणको अनुपात बढी देखिएकोले उनीहरूबाट आफ्नै परिवार र अन्य व्यक्तिहरूमा सङ्क्रमण गर्ने सम्भावना बढ्दै गएको छ।

लागूऔषध समस्याको समाधानका लागि बहुआयामिक रणनीति आवश्यक छ। पहिलो, सीमा नाकामा प्रभावकारी निगरानी र संयुक्त सुरक्षा संयन्त्र स्थापना गर्नुपर्छ। अध्ययनहरूले नेपाल-भारतबीच सीमा सुरक्षा व्यवस्थापनमा सहकार्य, संयुक्त कार्यदल, नियमित सुरक्षा संवाद र सूचना आदानप्रदानको आवश्यकता औंल्याएका छन्।

विद्यालय र क्याम्पसमा लागूऔषध सचेतना कार्यक्रम अनिवार्य गर्नुपर्छ। लागूऔषध नियन्त्रण ब्यूरोले जनचेतना तथा शैक्षिक नीतिले कानुनी कार्यान्वयनभन्दा बढी महत्त्वपूर्ण र प्रभावकारी भूमिका खेल्न सक्ने बताएको छ।

पुनर्स्थापना केन्द्रहरूको कडा नियमन आवश्यक छ। लागूऔषध प्रयोगकर्तालाई अपराधीका रूपमा मात्र नभई स्वास्थ्य, सामाजिक र पुनर्स्थापनाको दृष्टिकोणबाट हेर्नुपर्छ।

मानसिक स्वास्थ्य सेवा ग्रामीण क्षेत्रसम्म पुर्‍याउनुपर्छ। बेरोजगारी र गरिबी लागूऔषधको मुख्य कारण भएकाले युवाहरूलाई रोजगारी र सीप विकासका कार्यक्रममार्फत विकल्प दिनुपर्छ।

मधेश प्रदेशमा लागूऔषधको समस्या गम्भीर र बहुआयामिक छ। उपलब्ध तथ्याङ्कले देखाउँछन् कि पक्राउ पर्नेको सङ्ख्या, बरामद हुने लागूऔषधको परिमाण र किशोरकिशोरीमा प्रयोगको अनुपात सबै बढ्दो छ। खुला सीमा, सहज उपलब्धता, बेरोजगारी र सामाजिक वातावरण यसका मुख्य कारण हुन्। समाधानका लागि सीमा निगरानी, शिक्षा र सचेतना, उपचार र पुनर्स्थापना तथा युवाका लागि आर्थिक अवसर सिर्जना गर्ने कार्यक्रमहरू एकसाथ अघि बढाउनुपर्छ। यो समस्या केवल प्रहरीको मुद्दा नभई समग्र समाजको सामूहिक जिम्मेवारी हो। साभार - शुभ आरम्भ राष्ट्रिय दैनिक बाट