८ बैशाख, काठमाडौँ । गृहमन्त्री सुधन गुरूङको सम्पत्ति विवरण र विवादास्पद व्यवसायीसँगको व्यापारिक सम्बन्धलाई लिएर राजनीतिक वृत्त तताएको छ। आफ्नै मन्त्रिमण्डलका प्रभावशाली सदस्यमाथि गम्भीर प्रश्न उठेपछि प्रधानमन्त्री बालेन शाहले गृहमन्त्री गुरूङसँग लिखित स्पष्टीकरण माग गरेका छन्। प्रधानमन्त्रीको सक्रियता र गृहमन्त्रीको जबाफले यो प्रकरण अब केवल राजनीतिक चर्चामा मात्र सीमित नभई पदच्यूतको सम्भावित मोडतर्फ मोडिएको संकेत गरेको छ।
गृहमन्त्री गुरूङले सोमबार साँझ ६ बजे प्रधानमन्त्रीसमक्ष आफ्नो लिखित स्पष्टीकरण बुझाएका छन्। सम्पत्ति विवरणमा सेयर खरिदको स्रोत लुकाएको र सम्पत्ति शुद्धीकरणको अभियोगमा प्रहरी हिरासतमा रहेका व्यवसायी दीपक भट्टसँग ‘व्यापारिक कनेक्सन’ जोडिएको विषयमा प्रधानमन्त्रीको सचिवालयले विशेष चासो व्यक्त गरेको थियो। गृहमन्त्रीले आफ्नो स्पष्टीकरणमा आफूले ऋण लिएर सेयर खरिद गरेको दाबी गर्दै कुनै पनि विवरण नलुकाएको जिकिर गरेका छन्।
तर, गृहमन्त्रीले बुझाएको स्पष्टीकरणले नयाँ कानुनी र नैतिक प्रश्नहरू उब्जाएको छ। उनले सार्वजनिक गरेको सम्पत्ति विवरणमा ४ करोड ३१ लाख ५६ हजार रुपैयाँ बराबरको सेयर स्वामित्व देखाएका छन्। जसमा स्टार माइक्रो इन्स्योरेन्स र लिबर्टी माइक्रो इन्स्योरेन्स जस्ता कम्पनीको संस्थापक सेयर समेत समावेश छ। स्पष्टीकरणमा उनले ती सेयरहरू २०८० भदौमा तमसुक गरेर ऋणमार्फत किनेको र उक्त रकम बैंकिङ च्यानलबाटै आएको उल्लेख गरेका छन्।
विवादको मुख्य चुरो भने उनले बुझाएको आधिकारिक सम्पत्ति विवरण र अहिलेको स्पष्टीकरणबीचको अन्तरमा देखिएको छ। मन्त्री नियुक्त हुँदा बुझाइएको विवरणमा उनले सेयर खरिदको स्रोत ‘व्यवसाय, पैतृक सम्पत्ति र लगानी’ उल्लेख गरेका थिए, जहाँ ‘ऋण’ शब्द कतै उच्चारण गरिएको थिएन। त्यति मात्र होइन, सम्पत्ति विवरणको ‘ऋण लिए/दिए’ को महल समेत उनले खाली छोडेका थिए। यसले उनीमाथि सम्पत्ति विवरण भर्दा जानाजानी झूटो विवरण पेश गरेको गम्भीर आरोप लागेको छ।
अर्कोतर्फ, हिरासतमा रहेका व्यवसायी दीपक भट्टसँगको सम्बन्धलाई लिएर गृहमन्त्री मौन देखिनुले शंकालाई थप बल पुर्याएको छ। भट्टको पहलमा स्थापना भएका कम्पनीहरूमा मन्त्रीको संस्थापक सेयर रहनुले सामान्य लगानी मात्र नभई गहिरो व्यावसायिक साझेदारीको संकेत गर्छ। सेयर बजारका पुराना खेलाडी नभए पनि मन्त्री हुनुभन्दा केही दिन अघि मात्र ठूलो मात्रामा एउटै कम्पनी (Ncell वा NRN Infrastructure) को सेयर दोस्रो बजारबाट खरिद गरिनुलाई समेत अर्थपूर्ण रूपमा हेरिएको छ।
यसअघि, पदीय मर्यादा विपरीत कार्य गरेको भन्दै आफ्नै पार्टीका श्रममन्त्री दीपककुमार साहलाई बर्खास्त गरिसकेका प्रधानमन्त्री बालेन शाहका लागि यो प्रकरण निकै चुनौतीपूर्ण बनेको छ। सुशासनको चर्को नारा दिने राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) भित्र यो विषयले प्रवेश पाए पनि नेतृत्व तहले अझै स्पष्ट धारणा सार्वजनिक गरेको छैन। पार्टी प्रवक्ता मनिष झाले थप छलफल आवश्यक रहेको भन्दै पन्छिन खोजे पनि आम नागरिक र सामाजिक सञ्जालमा गृहमन्त्रीको नैतिकतामाथि ठूलो प्रश्न उठेको छ।
कानुनी विज्ञहरूका अनुसार सार्वजनिक पद धारण गरेको व्यक्तिले सम्पत्ति विवरणमा झूटो सूचना दिनु भ्रष्टाचार निवारण ऐन आकर्षित हुने विषय हो। यदि प्रधानमन्त्रीले गृहमन्त्रीको जबाफलाई अपूर्ण वा झूटो ठहर गरेमा, उनले सुशासनको छवि जोगाउन सुधन गुरूङलाई पदमुक्त गर्ने प्रबल सम्भावना देखिन्छ। गृहमन्त्रीको स्पष्टीकरणमा देखिएका विरोधाभास र अनुत्तरित प्रश्नहरूले उनको राजनीतिक भविष्य अहिले धरापमा पारेको छ।
७ वैशाख, काठमाडौं । नेपाली फुटबलमा अहिले क भइरहेको छ ? नेपाली फुटबलको भविष्य अब के हुन्छ ? के फिफाले नेपाललाई निलम्बन गर्छ ? वा राखेपले एन्फालाई लगाएको निलम्बन फिर्ता लिएर पुरानै अवस्थाबाट एन्फाको निर्वाचन अघि बढाउन स्वीकृति देला ?
स्थगित राष्ट्रिय लिग फेरि सुरु होला त ? अनि चार खेल मात्र सम्पन्न भएर स्थगित भएको शहीद स्मारक महिला लिगको भविष्य के होला ? नेपालले आउँदै गरेको साफ महिला च्याम्पियनसिपमा भाग लिन पाउला ?
नेपाली फुटबल सधैं यस्तै अन्योलमै रमाउने हो त ? कसले आएर बचाउला नेपाली फुटबल, फुटबललाई हाँक्न सक्ने व्यक्ति को होला ? नेपाली फुटबललाई लिएर अहिले यी र यस्तै प्रश्नहरू सबैभन्दा चर्चाको विषयमा छ ।
साँच्चै भन्दा नेपाली फुटबल अहिले सबैभन्दा अनिश्चित र अन्योलको अवस्थामा छ । नेपाली फुटबललाई यो अवस्थामा पुर्याउन एक वा दुई जनाको मात्र दोष छैन । नेपाली फुटबल प्रशासन जोडिने अभिभावक संस्था एन्फाका वर्तमान तेतृत्व देखि कार्यसमिति, एन्फाका सदस्य जिल्ला क्लब संघहरू फुटबल स्टेकहोल्डरहरू सबै कहीँ न कहीँ दोषी छन्, र यो सबैको मारमा भने खेलाडी परेका छन् ।
जो देशको झण्डा बोकेर सधैं नेपालको नाम राख्न दिन रात नभनी परिश्रम गरेर मैदानमा आफ्नो उत्कृष्ट प्रदर्शन गर्न सधैं तयार हुन्छ । त्यही खेलाडीहरूले खेल्दिएर संघ पदाधिकारी र देशको नाम उच्च हुन्छ ।
तर अहिलेको एन्फा नेतृत्व देखि सम्बन्धित सबै स्टेकहोल्डरको कामले गर्दा खेलाडीहरू निरीह बनेका छन् । विचरा खेलाडीहरू मैदानमा विपक्षीलाई गोल ठोक्ने र विपक्षीको आक्रमणलाई रोक्ने बाहेक अरु के नै गर्न सक्छन् र!!
अन्योल स्थिति
नेपाली फुटबल अहिले अन्योल र अनिश्चितताको भूमरीमा छ । अझ भन्दा नेपाली फुटबल अहिले गहिरो संकटको स्थितिमा छ ।
एन्फाले अर्ली इलेक्सन गर्ने भनेपछि सुरु भएको आन्तरिक विवाद, राष्ट्रिय खेलकुद परिषद (राखेप)बाट एन्फा निलम्बन अनि अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा निलम्बन गर्ने फिफाको चेतावनीले गर्दा अहिले नेपाली फुटबल संकटमा छ ।
राखेपको निलम्बनको अवस्थामा पनि मोफसलमा विभिन्न गोल्डकप फुटबल आयोजना भइरहेपनि पनि राष्ट्रिय र अन्तर्रष्ट्रिय स्तरमा फुटबल पूर्ण रुपमा प्रभावित छ ।
नेपालले सहभागिता जनाउने अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगिताहरूमा अब सहभागिता हुने नहुने अन्योल छ । यस्तै राष्ट्रिय स्तरमा भइरहेका र हुने तयारीमा रहेका प्रतियोगिताहरुको भविष्य पनि अनिश्चित छ ।
विशेषगरी दक्षिण एसियाली स्तरमा सिनियर साफ च्याम्पियनसिप देखि उमेर समूहका विभिन्न प्रतियोगिताहरू नजिकिँदै छ । त्यसमा पनि महिला साफ च्याम्पियनसिपमा निकै नजिक आइसकेको छ ।
यतिबेला महिला फुटबल टोलीले धमाधम तयारी गर्नुपर्ने बेला उनीहरू फुर्सदिला बनेका छन् ।
यस्तै अगष्टमा साफ जुनियर लेभलको प्रतियोगिताहरू हुने तयारी छ भने सेप्टेम्बरमा बंगलादेशमा पुरुषको साफ च्याम्पियनसिप आयोजना हुने तय छ । तर नेपाली फुटबलको अन्योल स्थितीले गर्दा नेपालले यी प्रतियोगिताहरूमा नेपालको सहभागिता पनि अन्योल छ ।
राखेपको तीन महिनाको निलम्बनको एक महिना अवधि बित्न लाग्दा न राखेपले दिएको निर्देशन अनुसार एन्फाले काम गरेको छ, न राखेपले फुटबल गतिविधि चलायमान बनाउन केही पहल गरेको छ, न त फिफा र एएफसीसँग राखेप र एन्फाको संयुक्त बैठकले केही ठोस निर्णय निकाल्न सकेको छ ।
सरकारी प्रतिनिधित्व गर्ने खेलकुदको कार्यकारी निकाय देखि फुटबलको अभिभावक संस्था, अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूले छलफल गरेपनि नेपाली फुटबलको संकटलाई निचोडमा पुर्याउन सकेका छैन ।
राखेपको निलम्बनपछि एन्फालाई हाइसन्चो भएजस्तो, राखेपलाई ठूलै काम गरेँ भने जस्तो, अनि फिफा र एएफसी आफ्नो भोट बचाउनका लागि आफू अनुकुल निर्णयको पर्खाइमा बस्ने र चित्त नबुझे निलम्बनको चेतावनी दिइरहने जस्ता मैदान बाहिरको काम मात्र भइरहेको छ ।
यदि नेपाली फुटबललाई बचाउने हो भने सबै सरोकारवाल निकायले एक पटक आफ्नो स्वार्थ त्यागेर के गर्दा नेपाली फुटबलको हित हुन्छ र फुटबल विकासमा सहयोग पुग्छ भनेर गम्भिर रुपमा सोच्न र छलफल गर्न अत्यावश्यक छ ।
साफको टुंगो छैन, गोल्डकपमा व्यस्त खेलाडी
नेपाली फुटबल सधै सही तरिकाले चलिरहेको स्थिती हुन्थ्यो भने यतिबेला नेपाली राष्ट्रिय फुटबल टोली जोडतोडले भारतमा जुनमा हुने साफ महिला च्याम्पियनसिपको तयारीमा हुन्थे ।
साफ महिला च्याम्पियनसिपको पहिलो पटक उपाधि जित्ने भोकलाई नतिजामा परिणत गर्न प्रशिक्षकहरू रणनीति बनाएर आफ्नो टिमलाई तयार पारिरहेका हुन्थे । तर यहाँ अवस्था ठिक उल्टो छ ।
नेपालले साफ महिला च्याम्पियनसिपमा सहभागि हुने/नहुने नै टुङ्गो छैन । अर्कोतर्फ नेपाली महिला फुटबल खेलाडीहरू भने अहिले झापामा भइरहेको चन्द्रगढी महिला गोल्डकप खेल्न व्यस्त छन् ।
साफ महिला च्याम्पियनसिपको आठौं संस्करण भारतको गोवास्थित मार्गाओ सहरमा मे २५ देखि जुन ७ सम्म हुने तय छ ।
त्यसका लागि नेपालले कम्तीमा प्रारम्भिक सूची पठासक्नुपर्ने थियो । तर अहिलेसम्म नेपालले प्रारम्भिक सूची पठाएको आधिकारिक कुने जानकारी छैन । एन्फा स्रोतका अनुसार साफ महिला च्याम्पियनसिपको लागि आन्तरिक रुपमा काम गरिरहेको र प्रारम्भिक सूची बुझाएको जानकारी प्राप्त भएको छ । अब सहभागि हुने नहुने विषयमा राखेपले निर्णय लिनुपर्ने उनीहरुको दावी छ ।
यता राखेप सदस्य सचिव राम चरित्र मेहताले भने यस विषयमा एन्फाले कुनै छलफल नै नगरेको जानकारी दिए । हामीले सबै विषय अबलोकन गरिरहेका छौं । ‘एन्फाले यो विषयमा केही भनेको छैन । पुरुष टोली पठाउन मिल्ने महिला टोली किन पठाएन । आफूलाई ठिक लागेको गरिराछ । खेलाडी पठाउन मिल्दैन भन्ने आफू पदाधिकारी विदेश जाने योजना बनाउने गरिरहेका छन् ।’
राष्ट्रिय महिला फुटबल टिमका पूर्व कप्तान तथा गोलकिपर एन्जिला सुब्बाले पनि सोमबार फेसबुकमा स्ट्याटस लेख्दै नेपाली फुटबलमा अहिले खेल भन्दा बढी राजनीति र प्रशासनिक विवाद हावी भएको बताएकी छिन् । यसले खेलाडीको मन दुख्ने कुरा उनले लेखेकी छिन् ।
‘नेपाली फुटबल अहिले एउटा यस्तो दोबाटोमा उभिएको छ, जहाँ खेलभन्दा बढी राजनीति र प्रशासनिक विवाद हावी भइरहेको छ। यो देख्दा एउटा खेलाडीको नाताले मन साह्रै रुन्छ, एन्जिलाले लेखेकी छन्, ‘राष्ट्रिय खेलकुद परिषद (राखेप) र एन्फा बीचको आन्तरिक कलहले गर्दा आगामी साफ महिला च्याम्पियनसिपमा हाम्रो सहभागिता नै संकटमा पर्नु भनेको खेलकुदकै उपहास हो । यी “प्रशासनिक रोक” र “समयसीमाको उल्लङ्घन” केवल कागजका कुरा होइनन्, यसको पछाडि हजारौँ खेलाडीहरूको पसिना, सपना र देशका लागि केही गर्ने वर्षौंको मेहेनत लुकेको हुन्छ ।’
उनले देशको गर्वका लागि खल्ने खेलाडीको भविष्य अन्धाकारमा पुगेको लेखेकी छिन् । ‘जब संस्थाहरू चल्न छोड्छन्, तब एउटा खेलाडीको भविष्यमा अन्धकार छाउँछ । हामी देशको गर्वका लागि खेल्छौँ, तर प्रशिक्षण क्याम्प, प्राविधिक तयारी र स्पष्ट कार्ययोजना बिना हामी मैदानमा कसरी उत्रिने ?’
यस्तै एन्जिलाले नेपाल सरकार र एन्फालाई विनम्र अनुरोध गर्दै लेखेकी छिन्, ‘खेलकुद जोड्ने माध्यम बन्नुपर्छ, प्रशासनिक दाउपेचको रणभूमि होइन । दुवै पक्षलाई तुरुन्तै आपसी सहमति खोज्न म हार्दिक आग्रह गर्दछु । खेलाडीलाई खेल्ने वातावरण दिनुहोस्। हाम्रो मेहनत गोवाको मैदानमा देखिनुपर्छ, बन्द कोठाको विवादमा हराउनु हुँदैन । हाम्रा खेलाडीका सपनाहरूलाई प्रशासनिक पक्षाघातको सिकार नबनाउनुहोस् । हाम्रो भविष्य “जोखिम” मा होइन, तपाईंहरूको “प्राथमिकता” मा हुनुपर्छ ।’
साफ महिला च्याम्पियनसिपपछि साफ यू-१७ च्याम्पियनसिप अगष्टमा हुने तालिका छ । त्यसमा पनि नेपालको सहभागिता अन्योल बनेको छ ।
राखेपको निलम्बन रहेसम्म एन्फा ‘हामी त निलम्बनमा रहेको संघ’ भनेर पन्छिने अनी राखेपले साफ च्याम्पियनसिपको लागि कुनै पहल पनि नगर्ने हुँदा त्यसको असर खेलाडीको सहभागितामा परेको छ ।
यस्तै राखेपले एन्फालाई निलम्बन गरेपछि विश्व फुटबलको सर्वोच्च निकाय फिफाले यसलाई तेस्रो पक्षको हस्तक्षेप भन्द यसलाई स्वीकार नगर्ने र निलम्बन फिर्ता लिन भनिसकेको छ । यदी त्यसो नभए निलम्बन गर्ने फिफाले चेतावनी दिइसकेको छ ।
फिफाकै निलम्बनमा परेमा नेपालले साफ च्याम्पियनसिप देखि कुनै पनि अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगिता खेल्न पाउने छैन ।
यही वैशाख ५ गतेदेखि सुरु भएको चन्द्रगढी गोल्डकपमा नेपालको तीन विभागीय टोलीसहित भुटान सम्मको टोलीको सहभागिता छ । नेपाली महिला फुटबल खेलाडीहरू अहिले त्यही प्रतियोगितामा व्यस्त छन् । त्रिभुवन आर्मी क्लबले आफ्नो पहिलो खेलमा जित हात पारिसकेको छ भने नेपालको च्याम्पियन टोली एपीएफ आइतबार प्रतियोगिताको लागि झापा गएको छ ।
यस प्रतियोगिताको विजेताले महिला फुटबलकै सर्वाधिक पुरस्कार राशी ११ लाख रुपैयाँ प्राप्त गर्नेछ भने उपविजेताले पनि ५ लाख रुपैयाँ पाउनेछ । पुरस्कार धेरै भएपनि यसले अहिले खेलाडीलाई खुशी दिँदैन ।
महिला खेलाडीहरू मात्र होइन अहिले नेपालको पुरुष फुटबल खेलाडी र क्लबहरू पनि मोफसलकै विभिन्न गोल्डकपहरूमा व्यस्त छन् । मोरङले आइतबार मात्रै विराट गोल्डकप सम्पन्न भएको छ । जहाँ झापा ११ ले उपाधि जित्यो । यस्तै आइतबारै नेपालगन्जमा खजुर गोल्डकप सम्पन्न भएको छ ।
इलाममा इलाम गोल्डकप सञ्चालन भइरहेको छ । अन्य विभिन्न गोल्डकप प्रतियोगिताहरू पनि हुने तयारीमा छ । यस्तै पोखरामा पनि महिला नकआउट फुटबल प्रतियोगिता हुने तयारी छ ।
राखेपबाट एन्फा निलम्बन हुँदा केन्द्र र अन्तर्राष्ट्रिय फुटबल गतिविधिमा प्रभाव परेपनि मोफसलको फुटबल भने अहिले चलायमान बनेको छ ।
एन्फा निलम्बनको असर
राखेपको निलम्बनपछि नेपालको केन्द्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय फुटबल गतिविधि ठप्प जस्तै बनेको छ ।
निलम्बन भएपछि नेपालको पुरुष राष्ट्रिय टिमले एएफसी एसियन कप छनोट अन्तर्गत लाओसविरुद्ध अन्तिम खेल खेल्यो । यसमा राखेपले एन्फालाई निमल्मबन अघि नै स्वीकृति माग गरेको र त्यही अनुसार नै स्वीकृति दिएकोले सहभागि भएको भन्ने तर्क रह्यो ।
त्यसमा राखेपले स्वीकृति दिएर सहजीकरण गरेको थियो, तर त्यसलगत्तै थाइल्यान्डमा भएको फिफा इन्टरनेसनल सिरिज २०२६ मा भने नेपाली महिला टिम सहभागी हुन पाएन । यसमा भने एन्फाले राखेपले निलम्बन गरेपछि महिला टोलीले तयारी गर्न नपाएको भन्ने तर्क राख्यो ।
निलम्बन हुनुअघि नै राखेप र एन्फाबीच एन्फाको अर्ली इलेक्सन विषयमा विवाद हुँदा नेपाल र हङकङको पुरुष टोलीबीच दशरथ रंगशालमा तय भएको मैत्रीपूर्ण खेल नै रद्द भएको थियो । त्यसमा राखेपले मैदान उपलब्ध नगराएको एन्फाको आरोप थियो ।
त्यसअघि नै एन्फाले गरेको राष्ट्रिय लिग र शहीद स्मारक महिला लिग स्थगित भयो । एन्फाको अर्ली इलेक्सन र राखेप-एन्फा विवाद नै लिग रोकिने मुख्य कारण बन्यो ।
राष्ट्रिय लिग खेलिरहेका पर्यटकीय भिसामा रहेका विदेशी खेलाडीले श्रम स्वीकृति नलिई खेलेको भन्दै उजुरी परेपछि अध्यागमन विभागले त्यस्ता खेलाडी सहभागी नगराउन भन्दै एन्फालाई पत्र काट्यो ।
त्यसपछि एन्फाले खेलाडी सहभागी नगराउने मात्र होइन लिग नै स्थगित गरिदियो । त्यसपछि फेरि लिगको खेल हुन सकेको छैन । महिला लिगको जम्मा चार खेल मात्र भएको थियो भने एपीएफको महिला टोलीले त एक खेल पनि खेलेको थिएन ।
यस्तै एन्फाले नेपाल फुटबल खेलाडी संघसँग २०८२ चैत ३० गते शहीद स्मारक ए डिभिजन लिगको उद्घाटन खेल गर्ने भनेर गरेको सहमति पनि पुरा हुन पाएन । एन्फा निलम्बनपछि ए डिभिजन लिग पनि अन्योल बन्यो ।
नेपाली फुटबल अहिले शून्यकै स्थितिमा पुगेको छ । अब नेपाली फुटबलको संकटको समाधान कसरी हुन्छ, नेपाली फुटबललाई पुरानै स्थितिमा कसरी फर्काउने र फिफा निलम्बनबाट एन्फालाई कसरी जोगाउने भन् विषयमा बहस गर्दै समाधान निकाल्नु जरुरी छ ।
तर अन्योलमा रहेको नेपाली फुटबललाई ट्रयाकमा ल्याउन कसैलाई चासो छैन । सबै चुनावी अंकगणित र आफू पदमा पुग्ने खेल जस्तै बनेको छ ।
७ बैशाख, काठमाडमौं । त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा कार्यरत दुई अध्यागमन अधिकृतले नेपाली नागरिकको राहदानीमा कानुनविपरीत ‘रोजगारी पूर्ण रूपमा निषेध गरिएको छ’ भन्ने व्यहोरा लेखेपछि उनीहरू कारबाहीमा परेका छन् ।
अध्यागमन विभागले आफ्ना कर्मचारीहरूले विभागीय नीति र प्रचलित कानुनको धज्जी उडाएको निष्कर्ष निकाल्दै उनीहरूलाई तत्कालका लागि विमानस्थलको जिम्मेवारीबाट हटाएको हो । विभागले यसअघि नै गठन गरेको छानबिन समितिको प्रारम्भिक अध्ययनका आधारमा ती कर्मचारीहरूमाथि थप कडा कारबाहीको प्रक्रिया अघि बढाइएको छ ।
नीतिविपरीतको ‘गैरकानुनी’ अभ्यास
नेपाली नागरिकलाई विदेश प्रस्थानको अनुमति दिँदा राहदानीमा कुनै पनि किसिमको सर्त तोक्ने व्यवस्था नेपालको अध्यागमन कानुनमा छैन । तर, ती अधिकृतहरूले प्रस्थान छापसँगै हस्तलिखित रूपमा रोजगारीमा बन्देज लगाउने व्यहोरा लेखेपछि सामाजिक सञ्जाल र कूटनीतिक वृत्तमा यसको चर्को आलोचना भएको थियो ।
विभागका प्रवक्ता टीकाराम ढकालका अनुसार नेपाली नागरिकलाई कुनै पनि सर्त राखेर विदेश पठाउने विभागको कुनै नीति छैन, त्यसैले यो कार्य पूर्णतः स्वेच्छाचारी र गैरकानुनी हो ।
थप छानबिन र विभागको प्रतिबद्धता
घटना बाहिरिएलगत्तै वैशाख ३ गते नै छानबिन समिति गठन गरेको विभागले दोषी देखिएका दुवै अधिकृतको नाम भने सार्वजनिक गरेको छैन । यद्यपि, उनीहरूलाई विभागीय कारबाहीको दायरामा ल्याउन कुनै कसर बाँकी नराखिने विभागले स्पष्ट पारेको छ । सोमबार जारी विज्ञप्तिमा विभागले आफ्ना सम्पूर्ण कर्मचारीहरूलाई प्रचलित ऐन, नियम र परिपत्रको पूर्ण पालना गर्न सचेत गराएको छ । यस्ता हर्कतले राज्यको छविमा समेत आँच पुग्ने भन्दै विभागले आगामी दिनमा यस्ता गतिविधि दोहोरिन नदिने प्रतिबद्धता व्यक्त गरेको छ ।
यात्रीहरूमा अन्योल र सास्ती
अध्यागमन अधिकृतहरूको यो अनपेक्षित कार्यले यूएई जान लागेका कैयौँ नेपाली यात्रीहरू अन्योलमा परेका छन्। राहदानीमा लेखिएको यस्तो व्यहोराले गन्तव्य मुलुकमा पुगेपछि कानुनी अड्चन आउन सक्ने त्रास यात्रीहरूमा देखिएको छ ।
विभागले जिम्मेवारीबाट हटाएका दुई कर्मचारीमाथि हुने अन्तिम कारबाहीले यस्ता प्रवृत्तिको अन्त्य हुने र अध्यागमन प्रशासनप्रति नागरिकको विश्वास पुनः स्थापित हुने अपेक्षा गरिएको छ ।
यो क्षण एउटा दोभानजस्तो थियो
दोभान– जहाँ एउटा नदी अर्कोमा मिसिन्छ
र अभागी चाहिँले आफ्नो परिचय गुमाउँछ ।’’
उल्लेखित पदावली दुनियाँमा प्रचलित कुनै उम्दा कविको पुस्तकबाट साभार गरिएको होइन । खासमा यो नेपाली साहित्यका सिद्धहस्त लेखक नारायण ढकालको पछिल्लो कृति ‘जगज्जननी उसकी आमाको नाम होइन’ उपन्यासको एक काव्यात्मक अंश हो ।
‘जगज्जननी उसकी आमाको नाम होइन ।’ यो कसकी आमाको नाम हो त ? यो कस्तो शीर्षक हो ? यसको अर्थ के हो ? यो शीर्षक देख्नबित्तिक्कै मेरा मनमा एकसाथ यिनै प्रश्न उब्जिएका थिए ।
यो शीर्षक कुनै बिम्बात्मक कविताको शब्दहारजस्तो पनि लागेको थियो । नारायणको आख्यानको विशेषता राजनीतिक विसङ्गतिमाथि व्यङ्ग्य गर्नु हो । जीवन्त पात्रमार्फत निम्न वर्गीय मानिसका भोगाइलाई उजागर गर्नु उनको अर्को विशेषता हो । नेपाली समाजको सूक्ष्म एवम् मिहिन चित्रण गर्न सिपालु नारायण ढकालका आख्यान नेपाली समाजका सुन्दर तस्बिर बनेर देखा पर्ने गरेका छन् ।
यसअघि प्रेतकल्प, वृषभ वध, पीत संवाद, दुर्भिक्ष, हजार माइलको बाटो, जस्ता गहन उपन्यास र दर्जनौं कथा नेपाली साहित्यलाई दिइसकेका नारायणको ‘जगज्जननी उसकी आमाको नाम होइन’ अर्को एउटा उत्कृष्ट उपन्यास बन्न पुगेको छ ।
वर्तमान् नेपाली समाज कुरुप बिम्बहरू बोकेर बाँचिरहेको छ । प्रणाली, पद्धति, प्रकृया सब कुरूप । न्यायपालिका, कार्यपालिका र व्यवस्थापिका कुरूप । राज्यको चौथो अङ्ग पत्रकारिता झनै धेरै कुरूप । यो कृति नेपाली पत्रकारिता क्षेत्रभित्र लुकेको कुरूप एवम् भद्धा अनुहारलाई अनावरण गर्न सफल देखिन्छ । पानी आफैँ फोहोर भयो भने पानीले पखालेका अन्य वस्तु कसरी सफा र शुद्ध होला ? साधुले डकैती गर्नु, गाईले मांशभक्षण गर्नु र पुष्षहारबाट दुर्गन्ध फैलिनु एकै हुन् ।
स्वतन्त्रता भनी भनी स्वतन्त्रताको हत्या गर्ने अनि प्रजातन्त्र भनी भनी प्रजातन्त्रकै गला निमोठ्ने व्यवस्थालाई आफ्नो कलममार्फत मलजल गर्ने अनेक पात्र उपन्यासमा खडा गरिएका छन् ।
अरूका काला कर्तुतको भण्डाफोर गर्ने, समाजका विकृतिको विनाश गर्ने, राष्ट्रको पिलो निचोर्ने काम राज्यको चौथो अङ्गकै हो । जब पत्रकारिता आफैँ भ्रष्टीकरण हुन्छ तब अरू क्षेत्र के हुन्छ ? पत्रकारिता भित्रका फोहोर र दुर्गन्धले समाजलाई भित्रभित्र कसरी सडाउन सक्छ ? जगज्जननीले यसको जवाफ खोजेको छ ।
पश्चिममा जुलियस सिजरले पत्रकारिताको आधारशीला तयार गर्दै गर्दा पूर्वले त्यसभन्दा अघि नै ‘लाइभ सञ्चार’को सुरुवात गरिसकेको थियो । मिथक र अध्यात्मिक कृतिका अधारमा भन्ने हो भने पौराणिक पात्र र देवताले प्रयोग गर्ने आकाशवाणी अहिलेका प्रत्यक्ष प्रसारणभन्दा उम्दा देखिन्थे । भलै यिनका भौतिक र वैज्ञानिक प्रमाण भेट्न गाह्रो छ । पूर्वीय दर्शनका पहिला पत्रकार नारदजी हुन् । महाभारत युद्धको प्रत्यक्ष प्रशारण गर्ने अर्का पात्र सञ्जय हुन् । आफ्नो समयका समाचारलाई मसलेदार बनाउन पौराणिक पात्रहरूले देखाएको क्रियाशीलताले घटनालाई अतिरञ्जित बनाउने गरेका थिए ।
अहिले के हुँदै छ त ? अहिले पनि दुनियाँमा सत्य समाचार र जानकारी भन्दा भ्रामक र सनसनीपूर्ण मसला बढी विक्री हुन्छन् । अहिलेको अवस्थासम्म आइपुग्दा नेपाली समाचार संस्थाहरू धेरै नै स्वार्थप्रेरित भए । तिनले कसलाई उचाल्ने र चोख्याउने भनेर एक हातमा बुके र सुनपानी बोकेर बसे । अर्को हातमा चाहिँ मन नपरेकालाई खुइल्याउनका लागि भुक्लुक्क उम्लिएको तातोपानी । नेपाली राजनीति र पत्रकारिताभित्रका यस्ता अनेक विकृतिलाई उपन्यासले छताछुल्ल पारेको छ ।
उपन्यासको मूल पात्र सिद्धार्थ गौतम एक यस्तो पात्र हो जसले अर्कै पत्रकारलाई आफू हुँ भनी नीलगिरि नामक पत्रिकामा जागिर खाएको छ । अर्थात् लोकेन्द्र थापा जसले कठोर सङ्घर्ष र गहन अध्ययन गरी राजनीति, समाज र पत्रकारिताको सेवा गरेर एउटा उचाइ प्राप्त गरेको थियो । आफूले आदर्श ठानेको सिद्धान्त, आफूले मार्गदर्शक ठानेका नेता र आफूले सच्चा ठानेको परिवेश जब जघन्य अपराध, गुन्डागर्दी र राष्ट्रघातको मतियार हुन्छ तब लोकेन्द्र थापा प्रवृत्तिका मानिस पलायन र गुमनाम हुन्छन् ।
कि त मानसिक रूपमा विक्षिप्त र अवसादग्रस्त बन्छन् । लोकेन्द्र थापाको छायाचरित्रमा उभिएको सिद्धार्थ गौतम यस्तै एक पीडित र हतप्रभ पात्रका रूपमा देखापरेको छ ।
विभिन्न एकतीस अध्यायमा रचित यस उपन्यासको मूल विषयवस्तु नेपाली राजनीति र सञ्चारमाध्यमहरूको गन्धे हर्कतको वरिपरि घुम्छ । वि.सं २०१७ पुस १ गते महेन्द्रले बहुदलीय व्यवस्थाको निलम्बन गरी दलहरूमाथि प्रतिबन्ध लगाए ।
हुर्कँदै गरेको नेपाली पत्रकारिताको जग त्यस परिघटनाले भत्किएको थियो । समाचार र पत्रपत्रिकामाथि सेनाको प्रत्यक्ष नियन्त्रण हुन पुग्यो । दरबारलाई सहयोग र समर्थन नगर्ने पत्रपत्रिकाको सरकारी अनुदान रोक्का भयो । पत्रिकाका समाचार कक्ष र स्वतन्त्र पत्रकारिताको छाती सेनाका बुटले किचिमिची भयो ।
आफ्ना स्वर्गवासी बाको सिको गर्दै तत्कालीन राजा ज्ञानेन्द्रले पनि विं सं २०६१ माघ १९ गते शाही घोषणामार्फत प्रम शेरवहादुर देउवालाई अपदस्त गरी शासनसत्ता आफ्नो हातमा लिएका थिए । तत्पश्चात् सेना विभिन्न सञ्चारगृहमा पुगी सञ्चारउपकरण लुटी समाचारहरूमाथि सेन्सरसिप लगाएको थियो । सम्पादकको भूमिकामा सेनाका अधिकृत उभिएका थिए ।
यी दुवै कालखण्डमा नागरिक सम्प्रभुतामाथिको प्रहारलाई धेरै सञ्चारगृहले प्रतिरोध गर्न सकेका थिएनन् । बरू लुब्ध बिरालाको शैलीमा म्याउँ गर्दै निरङ्कुश सत्ताको टाँङमुनि आफ्नो पुच्छर लुकाएका थिए । उपन्यासमा नारायण ढकालले नीलगिरि नामक पत्रिकामार्फत नेपाली पत्रकारिताको दूषित चरित्रलाई उदाङ्गो पारेका छन् ।
नारायण ढकालको व्यक्तित्वका प्रमुख तीन पाटा छन् । राजनीति, पत्रकारिता र साहित्य । आफ्नै दलको उन्मादमा खासगरी केपी ओलीको लहड र सनकमा (भित्री कुरा अरू पनि हुन सक्लान्) महाकाली सन्धिको घनघोर राष्ट्रघातपछि नारायण ढकाल जस्ता सच्चा राजनीतिज्ञ राजनीतिबाट टाढिएका हुन् ।
यसरी जानाजान जनघात र आफ्नो मुलुकमाथि जननीघात भएपछि उनको ध्यान राजनीतिको बाटोबाट पन्छिएर पत्रकारिता र साहित्य सिर्जनामा एकाग्र भएको पाइन्छ । विशेषगरी एमालेको राजनीतिमा सुरुदेखि नै करेक्सन गर्न खोज्ने हरेक व्यक्ति किनाराकृत हुँदै गएका दर्जनौँ उदाहरण छन् ।
पछि त यतिसम्म हुनथाल्यो कि कम्युनिस्टहरू मुलायम, भुवादार र तिलस्मी सपनाको खेतीमा व्यस्त भए । ओठमा क्रान्ति आँतमा भोगविलास । भनाइमा राष्ट्रप्रेम गराइमा राष्ट्रघात । सत्ताका लागि जे गर्न पनि पछि नपर्ने सिद्धान्त विकास भयो । भ्रष्टाचार र सत्ताको नसामा कम्युनिस्ट लगायतका प्रायः सबै दल चुलुम्म डुबे । कम्युनिस्ट शब्दको हुर्मत भयो । दुःखद् के भयो भने पत्रकारिताकाका दोकान पनि बिकाउ र निकम्मा भए । धेरैले प्रेस र पत्रकारको खोल ओढेर लुटधन्दा र यस्तै पार्टीको भजनकारितामा आफ्नो कलमको दुरुपयोग गरे ।
उपन्यासमा एउटा घटना यस्तो छ– नीलगिरि पत्रिकाको एक पत्रकार विजय ओझालाई सेनाले गिरफ्तार गर्छ तर पत्रिकाले केही दुःख मनाउ गर्दैन । आफ्नै कार्यालयको द्वारपाल कविराज मादेन र नजिकैको भट्टी पसले पासादाइ जस्ता निम्न वर्गीय जनतालाई सेनाले लगेर चरम यातना दिँदा पनि पत्रिकाले अनदेखा गर्छ । सत्ता र सेनाको चाकडीमा भने पत्रिकाले बेलाबेलामा विज्ञप्ति निकाल्छ ।
सम्पादक महेन्द्र श्रेष्ठ पत्रकारिताका नाममा हुने चाटुकारिताको बिम्ब बनेको छ । लोकेन्द्र थापा जो अर्काको छदम नाममा पेट पाल्ने प्रयोजन बोकी पत्रकारितामा छिरेको छ । समाजले उसलाई विद्वान् ठान्छ । आदर्श र नमुनायोग्य पात्र ठान्छ तर उसले आफ्नो कार्यालयमा ‘आदर्श अभागी’ को उपमा पनि पाएको छ । बाहिर प्रकाण्ड मार्क्सवादी देखिए पनि ऊ घरीघरी भाग्यवाद, ईश्वर र ज्योतिषी शास्त्रमा हराउँछ । उपन्यासमा उसले देखाउने आत्मस्वीकृति भने स्मरणयोग्य छ । उसले धेरै ठाउँमा इमान्दार देखिने प्रयास पनि गरेको छ ।
उपन्यासमा चाप्लुसी, प्रतिगामी र जडसूत्रवादी प्रवृत्ति बोकेका पात्रहरूको लस्कर छ । सम्पादक महेन्द्र श्रेष्ठ, उसकी श्रीमती लक्ष्मी श्रेष्ठ (जो कला निर्देशकको पगरी गुथेर बसेकी छे) । कुमार रिजाल, निशा पाठक, विद्या शर्मा, रबर्ट क्षेत्री प्रवृत्तिका पत्रकार अहिले पनि धेरै सञ्चारगृहतिर भेटिन्छन् । निशा पाठक नामक एक यस्ती पात्र हो, जसले पत्रिकाका सहकर्मीलाई आफ्नो ‘डिभोर्स पार्टी’ खुवाउँछे ।
बाउआमाका पाँच छोरीपछि जन्मिएको श्याम गोतामे आफूलाई इच्छा नहुँदानहुँदै पनि बाउको इच्छा पूरा गर्न पत्रकारिता गर्छ । विकास खनाल अनेक करुण कथा कथेर साथीहरूसित पैसा धुतेर रक्सी खान्छ । आफू अविवाहित छ तर थाहा नपाएका मानिसलाई अस्पतालमा छोरो सिकिस्त बिरामी छ भनेर रुन्चे अभिनय गरी पैसा झारेर रक्सी खान्छ ।
विद्या शर्मा एक त्यस्ती बोल्ड र साहसी पात्र देखिन्छे जसले अविवाहित आमा बन्ने हिम्मत गरेकी छ । बाउ ठेगान नभएको बच्चालाई जन्म दिएर यो समाजमा जिउने हिम्मत गर्नु आफैँमा एक खतरनाक भोगाइ हो । हेर्दा बोल्ड देखिने यो पात्र पनि हाम्रो पत्रकारिताको एक बिम्ब बन्न पुगेकी छे । कविर शम्शेर जवरा पत्रिकालाई नियन्त्रण गर्न खटिएको एक सैनिक अधिकारी हो । जसको घरमा श्रीमती हुँदाहुँदै धादिङमा प्रेमिका भेट्न जाने क्रममा माओवादीले हत्या गर्छ ।
पूर्वराजा ज्ञानेन्द्रको प्रत्यक्ष शासनकालमा पत्रकारितामाथि भएको बर्बरताको सग्लो चित्र यस उपन्यासमा देखा परेको छ । ‘युटोपिया’को परिकल्पना गर्दागर्दै ‘डिस्टोपिया’मा पुगेका पात्र छन् यहाँ । त्यतिखेर राजनीतिले हाम्रो सपना खण्डित पारेको थियो । कुत्सित आदर्शको छायामा दूषित भविष्य नै हाम्रो नियति बन्न पुगेको थियो । दुर्भाग्य के थियो भने एक ढिका भई प्रतिरोधमा उभिनु पर्ने पत्रकारिता जगत शक्तिकै प्रार्थना र प्रदक्षिणामा व्यस्त रहेको थियो ।
स्वतन्त्रता भनी भनी स्वतन्त्रताको हत्या गर्ने अनि प्रजातन्त्र भनी भनी प्रजातन्त्रकै गला निमोठ्ने व्यवस्थालाई आफ्नो कलममार्फत मलजल गर्ने अनेक पात्र उपन्यासमा खडा गरिएका छन् ।
लोकेन्द्र थापाको जीवनमा पासा पल्टिन लागेको हुन्छ । जे भए पनि लोकेन्द्र थापाको एउटा कद छ शहरमा । दरबारले मन्त्रीको अफर गरी पदासीन गराउन खोज्दा उसले म लोकेन्द्र थापा होइन, सिद्धार्थ गौतम हुँ भनी सत्य बोल्न खोज्छ । यही सत्य उसलाई आफैँले ओछ्याएको इन्द्रजाल जस्तो बन्न पुग्छ । उसलाई दिमाग सडकिएको ठानी पागलखानामा लगेर कोचिन्छ ।
पात्र संयोजन जस्तै जगज्जननीको कथावस्तु बढो रोचक छ । यसको भाषाशैली बढो सुन्दर छ । ठाउँठाउँमा कोमल काव्यात्मक अभिव्यक्ति छ । लोकेन्द्र थापा सिद्धार्थ गौतम हो कि सिद्धार्थ गौतम लोकेन्द्र थापा हो ? उपन्यासको अन्तिम खण्डले भन्छ लोकेन्द्र थापाकी आमाको नाम जगज्जननी होइन । त्यसो भए जगज्जननी कसकी आमाको नाम हो ?
जम्माजम्मी २८६ पृष्ठको यस उपन्यासमा वैश्विक दृष्टिकोणका केही उम्दा उदाहरण पनि छन् । विभिन्न भाषाका लेखक, चिन्तक र सर्जका कृति र तिनका सूक्तिमय दृष्टान्तले किताब थप रोचक बनेको छ ।
अन्त्यतिर एउटा मार्मिक सन्दर्भको स्मरण गरौँ । सङ्कटग्रस्त समय छ । अपुष्ट आरोपमा वा अन्य कुनै प्रयोजनका लागि सेनाले कसैलाई पक्रेको छ । आँखामा पट्टी बाँधेर लगेको छ । इरादा र स्थान अज्ञात छ । आफू मारिन सक्ने कल्पनाले काँपेको पात्रले अन्तिम समयमा स्मरण गर्ने व्यक्ति को हुन सक्छ ? बोल्ने शब्द के हुन सक्छ ? वा विचारका तन्तुहरूले लगातार घोचिरहेको उसको दिमागी हाल कति बेहाल हुन सक्छ ?
हो उसले त्यही बेला जगज्जननीलाई सम्झिन्छ, आफ्नी आमालाई सम्झिन्छ :
हे जगज्जननी ! तिमी नै भन अब मेरो भविष्य के हुन्छ ?
यो एक प्रार्थना हो तिम्रो चरणकमलमा
म सबै प्रकारका यातना खप्न तयार छु तर मारिन तयार छैन ।
म लोकेन्द्र थापाको परिचयमा मर्न चाहन्न
म आफू भएर बाँचन चाहन्छु
म एउटा सग्लो सिद्धार्थ गौतम भएर बाँच्न चाहन्छु ।
दरबार, प्रेस र राजनीतिको माखेसाङ्लोमा जेलिएको यो उपन्यास हामीले बाँचेको युगको एउटा सग्लो चित्र हो ।
७ वैशाख, काठमाडौं । गृहमन्त्री सुधन गुरुङले आफ्नो विषयमा उठेका प्रश्नहरूको जवाफ दिँदै अनुसन्धानमा आवश्यक सहयोग गर्न तयार रहेको बताएका छन् ।
विवादित पृष्ठभूमिका व्यवसायीसँग आफ्नो जोडिएपछि उठेका प्रश्नबारे बोल्दै उनले उक्त आरोप र सत्य एउटै कुरा नभएको जिकिर गरेका छन् ।
‘…म यति मात्र भन्न चाहन्छु, आरोप र सत्य एउटै कुरा होइनन् । निर्णय भावनाले होइन, प्रमाणका आधारमा हुनुपर्छ,’ गुरुङले भनेका छन्, ‘तथापि, म यस विषयमा पार्टीले गर्ने हरेक निर्णयको पूर्ण रूपमा पालना गर्नेछु र अनुसन्धानमा आवश्यक सहयोग गर्न तयार छु ।’
उनले शहीदहरूको बलिदान र जेनजी आन्दोलनको मर्मले जिम्मेवार बनाउने भन्दै हल्लामा मात्रै नभइ प्रमाणमा उभिन आग्रह गरेका छन् ।
हाम्रो बारेमा
यो वेवसाइट Kathmandu Bulletin को आधिकारिक न्यूज पोर्टल हो । नेपाली भाषाको यो पोर्टलले समाचार, विचार, मनोरञ्जन, खेल, विश्व, सुचना प्रविधि, भिडियो तथा जीवनका विभिन्न आयामका समाचार र विश्लेषणलाई यसले समेट्छ।
सञ्चालक एवम् प्रबन्ध निर्देशक
सम्पादक : रिषि केश
पत्रकार : आयुष भुजेल
विज्ञापन
Kathmandu Bulletin मा विज्ञापन गर्न फोन:- 9761929175 मा सम्पर्क गर्नुहोला ।
सम्पर्क
📍 ठेगना: बिरगंज, पर्सा
☎ फोन: ९७६१९२९१७५
✉ ईमेल: kathmandubulletin.np@gmail.com
✸ सूचना बिभाग दर्ता नं : ५२५८–२०८२/२०८३